Homeopathie: wetenschap of geloof?

Afgezien van deze idiosyncrasie, deugde ook Hahnemanns redenering niet. Zelfs indien kinine koorts veroorzaakte, zou daaruit niet noodzakelijk volgen dat de werkzaamheid van kinine bij malaria op het veroorzaken van koorts berust. En indien dat bij een bepaalde ziekte wel zo was, dan zou dat geen reden zijn om het werkingsprincipe tot een universele wet te verheffen. En dat was nu precies wat Hahnemann deed. Hij nam de geneeskundige literatuur door, selecteerde daaruit de genezingen die in zijn schema pasten, en verklaarde het similia-beginsel geldig voor alle ziekten, zonder uitzondering.

Het homeopathisch similiaprincipe kwam ter wereld als een dogma en is dat sindsdien gebleven. Tweehonderd jaar na datum is er nog altijd niet één overtuigend argument dat het similiaprincipe aannemelijk kan maken, laat staan bewijzen. Integendeel, sinds de ontwikkeling van de biochemie en de fysiologie staat het principe erbij als een anachronisme, een restant uit een verleden dat werd gekenmerkt door een gebrek aan medische kennis en - vooral in Duitsland - een voorliefde voor het metafysische. Hahnemann was een aanhanger van het destijds populaire 'vitalisme', wat verklaart waarom hij het zelfgenezend vermogen van het lichaam als een spirituele, niet-materiële levenskracht beschouwde. Het vitalisme prijkt inmiddels in het historisch museum der wijsbegeerte. En van onze huidige kennis van het immuunsysteem is er niets dat het similiaprincipe ook maar de minste steun verschaft.

Het similia-beginsel staat haaks op alles wat we nu weten. Eerst en vooral is het strijdig met talloze behandelingen waarvan het werkingsprincipe en de efficiëntie onloochenbaar zijn. De remedie tegen scheurbuik bijvoorbeeld is niet 'meer' scheurbuik, maar vitamine C. Iemand die aan diabetes (suikerziekte) lijdt, moet je geen suiker maar insuline toedienen. En van antibiotica zal niemand durven beweren dat ze bij een gezond persoon dezelfde symptomen opwekken als de ziekten die ze genezen.

Ter verdediging van hun aanpak wijzen homeopaten op de overeenkomst met vaccinatie. Ook bij vaccinatie wordt immers het gelijke met het gelijke bestreden, en worden kleine doses aangewend om het afweersysteem te stimuleren. Deze vergelijking gaat evenwel voorbij aan enkele fundamentele verschillen. In de homeopathie worden doorgaans niet de ziekteverwekkers zelf toegediend, maar wel stoffen waarvan wordt verondersteld dat ze gelijkaardige symptomen opwekken. Zelfs de zogenaamde biotherapeutica, de producten die worden gemaakt van pathologische uitscheidingen uit zweren of lichaamsopeningen, hebben vaak niets te maken met de ziekte waartegen ze gebruikt worden. Psorinum bijvoorbeeld bevat extracten uit de huidblaasjes van een patiënt met schurft. Dit homeopathische middel moet diverse huidaandoeningen uit de wereld helpen, zoals eczeem, psoriasis, acne, enz., terwijl deze niet dezelfde oorzaken hebben als schurft.

We mogen evenmin vergeten dat de hoeveelheid actieve ingrediënten in een vaccin veel groter is dan bij homeopathische middelen, en bovendien meetbaar is. Net zoals ook de door het afweersysteem geproduceerde anti-stoffen in het bloed voor meting vatbaar zijn (vaccins behandelen overigens geen ziekte maar moeten weken op voorhand als preventie worden toegediend). Homeopathische middelen daarentegen bevatten door de extreme verdunningen geen actieve ingrediënten. Daarenboven kan er geen specifieke lichamelijke reactie op het middel worden waargenomen. Gegeven het eerste, kan het tweede niet echt verwonderen.

Het similiaprincipe getuigt ook in andere opzichten van een verbijsterend simplisme. Een werkingsprincipe dat voor bepaalde ziekten geldt, kan, zoals al gezegd, niet zomaar op de meest uiteenlopende ziekten worden toegepast. Ziekten hebben specifieke oorzaken, en vragen bijgevolg specifieke behandelingen. Wat dit betreft staat de homeopathie mijlenver van de wetenschappelijke geneeskunde. Die probeert een diagnose te stellen, vertrekkend van symptomen, tekens en testresulaten. Lijsten van gekende ziekten kunnen we vinden in medische handboeken en internationaal erkende classificatiesystemen zoals de 'International Classification of Diseases'. Op basis van de diagnose opteert de klassieke geneeskunde voor een bepaalde behandeling, en wordt er een prognose gevormd.

De bijbel van de homeopathie

'Wij behandelen geen ziekten, maar zieken,' kloppen de homeopaten zich op de borst. Niets minder dan 'het individu in zijn totaliteit' wordt bij hen onder de loep genomen. Met deze geliefkoosde uitdrukkingen oogsten de homeopaten heel wat succes. Niet helemaal onterecht, want lichaam en geest vormen inderdaad een eenheid. Daarenboven is elk persoon het resultaat van zijn specifieke genetische aanleg en zijn individuele geschiedenis, of, om preciezer te zijn, de wisselwerking tussen die twee. Een klassiek geschoold arts zul je dit dan ook niet horen ontkennen. In hun opleiding maken de artsen overigens kennis met psychologie en psychotherapie, en leren ze hoe met patiënten om te gaan. Dat de standaardmens niet bestaat kun je nauwelijks een discussiepunt noemen.

Al heel wat meer voor discussie vatbaar is de vreemde wending die de individualisering in de homeopathie neemt. Zo zijn bijvoorbeeld de inhoud van de dromen of nachtmerries van de patiënt belangrijk bij het bepalen van de juiste medicatie. Natrium Muriaticum is een van de sterkste homeopathische middelen dat in gezonde mensen verondersteld wordt honderden symptomen uit te lokken. Eén daarvan staat omschreven als 'dromen van nachtelijke rovers'. Ook 'dromen van trouwen' en 'dromen van gebroken vensters' behoren tot de mogelijkheden. Let wel, het gaat hier niet om een uit een of andere exotische plant afkomstige psychedelische substantie. Neen, de genoemde stof is gewoon zeezout. Als je naar de lange lijst van symptomen kijkt, is het moeilijk te geloven dat die allemaal uitgelokt en dus ook genezen kunnen worden door een middel dat uit niet meer bestaat dan een oplossing van zeezout, die weliswaar flink werd geschud.

Vooraleer de homeopaat een krachtig middel als deze geschudde zeezoutoplossing voorschrijft, moet hij of zij alle 'modaliteiten' in acht nemen - de omstandigheden die de symptomen beter of slechter maken. Sommige daarvan klinken een beetje gek, zoals 'muziek en warme kamers maken de klachten erger' of 'koude baden of frisse lucht verminderen de klachten'. Als 'de volle maan of het luisteren naar pianomuziek je droevig maken' heb je voor dezelfde klachten een heel andere medicatie nodig. Ook de culinaire voorkeuren zijn cruciaal. Of je van oesters dan wel van vis houdt, of van kaas, tomaten, augurken, enz... Het zijn evenzovele indicatoren die een rol spelen in de keuze van het geneesmiddel.

Voor wie met dit ideeëngoed nader kennis wil maken is het standaardwerk Lectures on Homeopathic Materia Medica (1937) van James T. Kent een absolute aanrader. Over Pulsatilla (Anemoon) schrijft hij ondermeer: 'De Pulsatilla is een heel goed geneesmiddel voor blondines, en dan vooral huilerige blondines... Deze patiënt komt voor in elk huisgezin waar er veel jonge meisjes zijn...ze verbeeldt zich dat het onveilig is om bezoek van de andere sekse aan te moedigen ...Een ander karakteristiek symptoom is een sterke tegenzin om te trouwen... Als man misbruikt hij de bijbel tot zijn eigen nadeel...De patiënt voelt zich beter bij trage bewegingen in open lucht...Een opvallend symptoom is dat hij nooit water wil, zelfs bij vele gevallen van koorts...hij houdt van zeer pikante worsten, en heeft alleen afkeer van varkensvlees...' En zo kabbelt en mijmert dat veertien pagina's aan een stuk door. Commentaar lijkt ons overbodig. Ook de skepticus Willem Betz houdt het hier hoofdschuddend voor bekeken. 'Iedereen die de homeopathie ernstig wil nemen,' oppert hij, 'zou eerst de essentie van dit soort beweringen uit de Materia Medica tot zich moeten laten doordringen, en dan pas beslissen of hij de wetenschappelijke basis voor dit wonderlijke systeem verder wil onderzoeken.'

Statistische onzin

We bedrijven wetenschap, want we baseren ons op experimenten, claimen de homeopaten. Het moet gezegd, Samuel Hahnemann en zijn volgelingen dienden allerlei stoffen toe aan zichzelf en anderen, en registreerden voor elk van de stoffen talloze symptomen. Naast alle denkbare lichamelijke gewaarwordingen werden ook de meest uiteenlopende psychische ervaringen te boek gesteld: of de proefpersoon van vuur dan wel van dieven of andere dingen droomde, van wat hij bang was, of hij zich de zondag verveelde, enz. Niet één facet van de menselijke ziel ontsnapte aan hun observatievermogen. Deze waarnemingen werden gecompileerd in lijvige boeken die de naam Homeopathische Materia Medica kregen. Deze boeken beschrijven voor elk van de geteste 'medicaties' - nu al zo'n 2500 in aantal - honderden tot duizenden symptomen. Omgekeerd worden in de Repertoria voor elk symptoom de ermee overeenkomende produkten vermeld.

Dat de in deze boeken beschreven substanties symptomen kunnen veroorzaken klinkt aannemelijk. Sommige ervan zijn inderdaad actief of zelfs giftig. Maar of deze symptoomlijsten betrouwbaar zijn, is een heel andere vraag. Vanuit wetenschappelijk, en in het bijzonder statistisch oogpunt zou je miljoenen proefpersonen moeten testen om al de gemeenschappelijke effecten van al deze middelen op correcte wijze te inventariseren. Een voldoende aantal proefpersonen - minimum enkele honderden en liefst enkele duizenden - is immers een eerste vereiste voor zo'n effectenonderzoek. In de bijbel van de homeopathie is dit basisprincipe evenwel met de voeten getreden. Skepticus Willem Betz formuleert het als volgt: 'Er is nooit een duidelijk antwoord gegeven op de vraag hoeveel gezonde personen er precies getest werden en voor hoelang. Zelfs vandaag nog zijn de homeopaten tevreden met een 'proef' bij 1 tot maximaal 8 personen, waarbij alles genoteerd wordt wat deze mensen individueel ervaren, zelfs als slechts één van hen dat gevoel heeft. Vanuit statistisch standpunt kan je deze boeken alleen maar als onzin beschouwen.'

De eend van 20 miljoen dollar

In navolging van Hahnemanns 'Wet van de infinitesimalen' gaan homeopaten ervan uit dat een stof meer geneeskracht heeft naarmate de dosis ervan kleiner is. Want een normale dosis, leggen ze uit, zou de symptomen erger maken. Een sterk verdund middel daarentegen verschaft een minimale prikkel die de reactie van het lichaam tegen de ziekte stimuleert. Het discours oogt aantrekkelijk, zolang je er niet bij stilstaat. Eerst en vooral druist het axioma 'hoe dunner, hoe krachtiger' in tegen wat het gezond verstand en de farmacologie ons vertellen. Wat het homeopathische middel voor de nuchtere geest echter helemaal onverteerbaar maakt, is dat het van de werkzame stof doorgaans geen enkele molecule meer bevat.

Het verdunningsprocédé gaat namelijk als volgt. Als de actieve stof oplosbaar is, wordt 1 ml van die stof verdund met negen of negenennegentig ml gedistilleerd water en/of alcohol (als de stof onoplosbaar is, wordt ze verdund met melksuiker). Deze oplossing wordt krachtig en langdurig geschud. Vervolgens wordt een deel ervan opnieuw volgens dezelfde verhouding verdund en geschud. Dit proces herhaalt zich tot de gewenste concentratie is bereikt. Verdunningen van één op tien worden aangeduid met D (decimaal) of het Romeinse cijfer X (X= 1/10, 3X = 1/1000, enz.). Het Romeinse cijfer C wijst op een verhouding van één op honderd (1C = 1/100, 3C = 1/1000 000, enz.). De huidige homeopathische verdunningen liggen meestal tussen 6X (1/1000 000) en 30X (1/1000 000 000 000 000 000 000 000 000 000), ofschoon ook producten van 30 C (een getal met zestig nullen na de komma) courant zijn.

Dit soort verdunningen tart niet alleen de verbeelding, maar ook de wetten der scheikunde. Aangezien een molecule de kleinste ondeelbare hoeveelheid van een werkzame substantie is, bestaat er een limiet aan de verdunning. Deze limiet wordt aangegeven door het getal van Avogrado (6,023 × 10 ²³). Volgens de wet van Avogrado bevat een mol van elke chemische verbinding evenveel moleculen, namelijk 6,023 × 10²³ (een mol water bijvoorbeeld weegt 18 gram). Het getal van Avogrado komt overeen met een homeopathische verdunning van 12C of 24X. Voorbij deze limiet wordt de kans dat er nog een werkzame molecule aanwezig is uiterst klein. Scheikundig gezien is een verdunning van 30 X dus zinloos. En met een verdunning van 30C doorbreek je zelfs de grenzen van het surrealisme: als je een molecule van een stof volgens deze verhouding in een enkele stap wil oplossen in water, dan heb je 10 ⁶⁰ moleculen water nodig. Dat zou een container vergen die meer dan 30 miljard keer de omvang van de aarde heeft.

Homeopaten argumenteren wel eens dat de effecten van de stoffen waarmee het water in contact is gekomen elkaar neutraliseren, en dat alleen de uitverkoren stof zich in het geheugen van het water grift. Hoe dat in zijn werk gaat, en of er daar enige aanwijzing voor bestaat, is de zoveelste vraag waarop in de verste verte geen zinnig antwoord te bekennen valt. Skeptici vinden de 'selectieve' dynamisering dan ook geen raadsel meer, maar een mirakel. De Amerikaanse arts Stan Polanski lucht zijn verbijstering als volgt: 'Hoe komt het dat duizenden chemische verbindingen weten dat ze zich gedeisd moeten houden en gewoon toekijken terwijl die ene potente stof tot Genezer wordt gezalfd? Dat dit scenario zou kunnen leiden tot verschillende producten die geschikt zijn om bepaalde ziekten te genezen is meer dan onwaarschijnlijk.'

Ook Willem Betz, hoogleraar Huisartsengeneeskunde aan de Vrije Universiteit Brussel, wrijft zich bij deze gedachtekronkel de ogen uit. 'Als men geloof hecht aan de theoretische uitgangspunten van de homeopathie,' merkt hij op, 'dan heeft dat enkele drastische gevolgen voor de volksgezondheid. Want vormt deze industrietak dan geen potentieel gevaar voor het milieu? Tonnen water waarmee ze hun ketels spoelen worden door homeopathische fabrieken in de rivieren geloosd. Sterk verdund water en alcohol komen zo misschien in de natuur terecht. Je kan je de vraag stellen in hoeverre een gewone waterzuivering het geheugen van het water kan wegfilteren. Dit houdt een potentieel gevaar in voor de volksgezondheid. Kan de homeopathische industrie garanderen dat de substanties die in het milieu terecht komen voldoende gedeactiveerd zijn? Kunnen zij een onderscheid maken tussen geactiveerde en geïnactiveerde substanties?' Neen dus. Maar een kniesoor die daar om maalt.

Ook in andere vlakken is coherentie voor homeopaten geen prioriteit. Zo laten ze zich voorstaan op het feit dat hun middelen niet de minste bijwerking hebben en dus absoluut onschadelijk zijn. Bijgevolg zouden we normaliter een heel assortiment aan homeopathische verdunningen mogen consumeren. Maar dat is dan weer een teveel aan logica, want homeopaten waarschuwen er ons tegelijkertijd voor dat het mengen van verschillende producten gevaarlijk is. Waarom dat zo is, en wat nu precies de risico's zijn, is een vraag die tot nu toe geen bevredigend antwoord heeft gekregen. Helemaal ten hemel schreiend wordt het als je constateert dat de homeopathische industrie aan deze richtlijnen geen boodschap heeft. Zij brengt zonder verpinken complexe middelen op de markt waar veel verschillende stoffen in zitten. Begrijpe wie het kan.

Homeopathie is geen plantengeneeskunde

Homeopathie wordt vaak verward met plantengeneeskunde (fytotherapie). Dat beide beschouwd worden als natuurlijke geneeswijzen zal daar wel niet vreemd aan zijn. De verwarring wordt echter ook in de hand gewerkt door het feit dat homeopaten soms een beroep doen op plantengeneeskunde. Vooral de veel verkochte homeopathische 'zelfzorgmiddelen', die zonder recept verkrijgbaar zijn, blijken in vele gevallen tot de fytotherapie te behoren.

Toch bestaat er een fundamenteel onderscheid tussen beide soorten geneeskunde. In de kruidengeneeskunde werkt men uitsluitend met plantenextracten, terwijl in de homeopathie ook minerale, dierlijke, menselijke, scheikundige en farmaceutische stoffen worden aangewend. Belangrijker evenwel is dat homeopathie op de gelijkheidswet steunt, daar waar kruidenmiddelen een tegengesteld effect sorteren. Een typisch homeopathisch middel tegen slapeloosheid bijvoorbeeld is 'Coffea', een cafeïnepreparaat. In de kruidengeneeskunde wordt deze klacht behandeld met Valeriaan, een middel dat ontspannend en slaapbevorderend werkt. Een ander essentieel verschil ligt in de verdunning. Door hun extreme verdunning bevatten homeopathische middelen van de werkzame stof weinig of geen moleculen meer. Ze hebben geen enkele farmacologische werking en zijn bijgevolg onschadelijk. Kruidenmengsels van hun kant bevatten wel degelijk actieve, farmaceutische stoffen. Dat betekent dat ze naast geneeskrachtige effecten ook negatieve bijwerkingen hebben.

Kruidenmiddelen kunnen dus, in tegenstelling tot de extreem verdunde homeopathische middelen, schadelijk zijn. En dat is nu precies het probleem. Het 'alternatieve' aspect van de plantengeneeskunde ligt niet in het gebruik van planten en kruiden, maar wel in de vaak onwetenschappelijke manier waarop ermee wordt omgegaan. Niet alle van deze middelen hebben namelijk de klinische veiligheidstests ondergaan die voor klassieke geneesmiddelen zijn vereist, waardoor de werking en de risico's ervan minder bekend zijn. Een wetenschappelijke evaluatie van alle middelen zou daar verandering moeten in brengen.

Last but not least zijn er de talrijke irrationele denkmechanismen die de hedendaagse psychologie in kaart heeft gebracht. Vermeldenswaard is bijvoorbeeld de norm van wederkerigheid. Als iemand zich voor ons inzet, voelen we ons op onze beurt verplicht om die persoon een plezier te doen, en ons meegaand of toegeeflijk op te stellen. We strijken de dokter dan ook niet graag tegen de haren in met de boodschap dat zijn behandeling geen zier geholpen heeft. Ofwel maken we onszelf iets wijs om 'cognitieve dissonantie' te vermijden. Iemand die geloof hecht aan een alternatieve geneeswijze, verandert liever zijn oordeel over de resultaten dan zijn geloof en wereldbeeld. Als de alternatieve therapie ook nog eens veel tijd en geld heeft gekost zal deze neiging alleen maar toenemen: niemand geeft graag toe dat zijn investering nutteloos is geweest. Kortom, ook wanneer het geneesmiddel geen enkele werkzame stof bevat, kan de behandeling via talrijke psychische wegen de ziekte zelf of het gevoel van ziek zijn beïnvloeden.

Veel intuïtie,
weinig consensus

Homeopathie steunt niet op objectief, wetenschappelijk onderzoek, maar op intuïtie en ongecontroleerde klinische ervaring. Veel consensus moet je in deze alternatieve geneeskunde dan ook niet verwachten. Zo is er onder homeopaten geen eenstemmigheid over welke ziekten voor een homeopathische behandeling in aanmerking komen. H.P. Maas, voormalig privaatdocent Homeopathische Geneesmiddelenleer aan de Vrije Universiteit van Amsterdam, schrijft in een VU Magazine van 1992: 'Bij een acuut hartinfarct moet u de patient niet met homeopathie gaan behandelen. (...) Behalve bij een acuut hartinfarct biedt homeopathie bij shock, trombose, tuberculose, kanker, nekkramp, parasitaire infecties en andere ernstige ziekten ook geen soelaas.' Van eenzelfde bescheidenheid getuigt de Franse homeopaat Dr. Horvilleur. In zijn boek 101 conseils pour se soigner par l'homéopathie betoogt hij dat de homeopathie alle soorten ziekten geneest, op voorwaarde dat ze niet van organische of mentale aard en ook niet gevaarlijk zijn. Kortom, als je niet echt een dokter nodig hebt, kun je nog altijd bij een homeopaat terecht. Andere homeopaten zijn er dan weer van overtuigd dat hun geneeskunst tegen alle mogelijke kwalen en aandoeningen kan worden toegepast. Maar ook zij vinden het bij ernstige ziekten meestal aangewezen om naast de homeopathische ook een klassieke therapie te gebruiken.

Alternatieve wetenschap?

De term 'alternatieve geneeskunde' is zo ingeburgerd geraakt dat weinigen er zich nog aan storen. Nochtans is de term op zich al een curiosum. Zeggen dat er een alternatieve geneeskunde bestaat is een beetje zoals beweren dat er een alternatieve fysica, scheikunde of biologie bestaat. De alternatieve medische sector probeert deze absurde consequentie te omzeilen door de reguliere geneeskunde niet met de wetenschap, maar met een bepaalde visie of ideologie gelijk te stellen, waartegenover dan een alternatieve visie kan geplaatst worden. Homeopaten bijvoorbeeld beweren dat de standaardgeneeskunde symptomen bestrijdt met hun 'tegengestelde', en bestempelen haar daarom als 'allopathie' ('allos' is Grieks voor 'tegengesteld' en 'pathos' betekent 'lijden'). Tegenover de allopathie stellen ze de homeopathie, de geneeskunde die 'het gelijke met het gelijke' bestrijdt ('homoios' staat voor 'gelijk').

Vanwaar het idee om de klassieke geneeskunde te definiëren als allopathie? Een blik op de geschiedenis van de geneeskunde maakt een en ander duidelijk. De homeopathie werd op het einde van de 18de eeuw geformuleerd door Samuel Hahnemann, een Duits arts die heel wat kritiek had op de toen gangbare geneeskundige praktijken. Die hadden echter weinig te maken met de moderne geneeskunde zoals wij die nu kennen. Ze steunden grotendeels op de oude Griekse theorie die ziekte beschouwde als een onevenwicht tussen vier lichaamsvochten (bloed, slijm, zwarte gal en gele gal) en vier lichaamscondities (warm, koud, vochtig en droog). Zo geloofde men dat koorts (warmte) het gevolg was van een teveel aan bloed omdat het gezicht vaak rood aangelopen was. Dus moest de patiënt door een aderlating worden afgekoeld. Eenzelfde soort redeneringen was verantwoordelijk voor praktijken zoals zweetkuren, braak- en laxeermiddelen, enz. Volgens Hahnemann ging het in deze methodes om een bestrijding van symptomen door hun tegengestelde. Vandaar de term 'allopathie'.

Toegegeven, met wat goeie wil zou je sommige technieken uit de moderne geneeskunde als allopathie kunnen omschrijven. Maar de essentie van de moderne geneeskunde tot 'allopathie' reduceren, raakt kant noch wal. Zij heeft deze definitie dan ook nooit aanvaard of verdedigd. Want wat is geneeskunde? De woorden van de 19de-eeuwse Franse arts Claude Bernard hebben in deze nog niets aan actualiteit ingeboet. In zijn in 1865 verschenen boek 'Inleiding tot de Experimentele Geneeskunde' omschrijft hij de fundamenten van de moderne geneeskunde als volgt: 'Op grond van haar karakter als experimentele wetenschap heeft de experimentele geneeskunde geen bepaald systeem en wijst ze niets af bij de genezing van ziekten; zij gelooft en aanvaardt alles, mits het gebaseerd is op waarneming en bevestigd door proeven' (cursivering door Eos). Met andere woorden, de geneeskunde is een open niet-dogmatische wetenschap. Het enige principe dat ze huldigt is de eis van wetenschappelijkheid.

Er mag maar één geneeskunde zijn, en dat is deze waarvan bewezen is dat ze werkt. Overigens bevat ook de klassieke geneeskunde nog restanten van een pre-wetenschappelijk denken die uit de weg moeten worden geruimd. De chirurgie, de fysiotherapie en de psychiatrie hebben nog wat werk voor de boeg vooraleer we ze volledig als een op bewijsvoering gebaseerde geneeskunde kunnen beschouwen. En wat voor de klassieke geneeskunde geldt, geldt a fortiori voor de alternatieve geneeswijzen.

Van zodra alternatieve geneeswijzen bewijzen kunnen aanvoeren, behoren ze tot de wetenschap en moeten ze in de universiteiten worden bestudeerd en aangeleerd. Dat gebeurt nu trouwens al met de manuele therapieën. Anderzijds kan de mystieke nonsens waarmee een aantal van die therapieën zich omgeven, naar de prullenmand worden verwezen. Welke alternatieve technieken de toets der wetenschap zullen doorstaan is nog geen uitgemaakte zaak. Dat de naalden van de acupuncturist bijvoorbeeld in enkele beperkte gevallen hun nut zullen bewijzen, is zeker niet ondenkbaar. Maar voor de homeopathie ziet de toekomst er heel wat somberder uit. Niet dat dat voor de praktijk veel verschil zal maken. Een gebrek aan wetenschappelijke bewijzen heeft nog geen bedevaarder belet zich naar Lourdes te begeven. Wat nochtans geen goed idee is. Zelfs als Lourdes - zoals de katholieke kerk beweert - de voorbije honderd jaar een vijftigtal mirakels telt, leert een eenvoudige berekening dat de kans om daar te genezen veel kleiner is dan de kans om op weg naar dit oord in een verkeersongeval om te komen. Maar dit terzijde.

Een in 1990 in de Review of Epidemiology gepubliceerd artikel toont al meteen in welk bed het kindje ziek is. Het artikel biedt een meta-analyse van veertig studies die zich over de efficiëntie van een homeopathische therapie hadden gebogen. Van de veertig studies zijn er maar drie die aan de methodologische kwaliteitseisen voldoen, besluiten de auteurs, en daarvan is er maar één die een positief resultaat rapporteerde. Ze concluderen dat er geen bewijs is dat homeopathie meer effect heeft dan een placebo. Andere rapporten waren van dezelfde strekking.

Hoe reageren de homeopaten op deze conclusies? Gezien de noodzaak van rationele consensus in de wetenschap, zouden de negatieve resultaten van sommige onderzoeken hen tot nadenken moeten stemmen. Maar dat is buiten hun rotsvaste geloof gerekend. Negatieve onderzoeksresultaten worden zonder meer genegeerd, terwijl positieve resultaten tot ultiem bewijs van de homeopathie worden verklaard. Homeopaten hebben overigens een uitgesproken talent om in rapporten conclusies te lezen die er niet staan. Stokpaardje van de homeopaten is het in 1991 in de British Medical Journal gepubliceerde artikel van de Nederlandse epidemioloog Paul Knipschild, waarin de efficiëntie van homeopathie - dixit de homeopaten - zou zijn aangetoond.

Knipschilds woorden getuigden evenwel van iets meer nuance. 'Voor het ogenblik', schreef hij, 'is het bewijsmateriaal van klinische onderzoeken positief, maar niet voldoende om definitieve conclusies te trekken, omdat de meeste onderzoeken van een lage methodologische kwaliteit getuigen en de invloed van publicatie-vertekening niet gekend is.' De publicatie-vertekening - de neiging om alleen positieve onderzoeksresultaten te publiceren - stelt inderdaad een probleem. Doordat een statistische afwijking van meer dan 0,05 als een significant resultaat wordt beschouwd, is er een kans van één op twintig dat om het even welke test van een totaal inert product een positief resultaat zal hebben. Met andere woorden, als je maar voldoende tests uitvoert heb je er altijd wel een paar die door een toevallige statistische afwijking een gunstig plaatje tonen. Als je dan bovendien alleen deze positieve resultaten publiceert, is het einde helemaal zoek. Een eventuele oplossing voor dit probleem is een verplichte aankondiging van alle klinische studies voor ze beginnen.

Knipschild is ondertussen verdergegaan met het registreren van bijkomende studies, maar heeft nog altijd geen overtuigend bewijsmateriaal gevonden. Integendeel, in het Duitse vakblad Forschende Komplementärmedizin wees hij vorig jaar op het markante feit dat positieve resultaten niet worden bevestigd door onafhankelijk onderzoek. 'Als ik de feiten op een rijtje zet,' luidde zijn commentaar, 'denk ik dat de resultaten van dit onderzoek door Wallach et al. elk positief effect van homeopathie voor migraine en chronische hoofpijnen, en homeopathie in het algemeen, duidelijk tegenspreken. Andere recente studies die degelijk werden uitgevoerd, zoals het GRECHO-onderzoek in Frankrijk en dat van De Lange et al. in Nederland, doen hetzelfde.' En om af te sluiten: 'Het spijt me voor de vele mensen die vast geloven in homeopathie, maar voor mij heeft het geen enkele grond. Ik beschouw homeopathie ten hoogste als een krachtig placebo.' Homeopaten moeten dus dringend op zoek naar een andere auteur om hun zaak te verdedigen.

Maar aan auteurs geen gebrek in de homeopathie. Ook de meta-analyse die vorig jaar in het alom gerespecteerde blad The Lancet verscheen, wordt nu steevast als paradepaardje opgevoerd. De ironie wil dat de eerste zin van de eindconclusie door de homeopaten, en de tweede zin door de skeptici wordt aangehaald. De conclusie luidt: 'De resultaten van onze meta-analyse zijn niet verenigbaar met de hypothese dat de klinische effecten van homeopathie volledig aan placebo te wijten zijn. Anderzijds vonden we onvoldoende bewijs dat homeopathie duidelijk werkzaam is bij enige ziekte.' Met andere woorden, de auteurs hebben vermoedens dat homeopathie meer doet dan een placebo, en vinden dat verder onderzoek bijgevolg gerechtvaardigd is. Maar het risico bestaat dat zo'n onderzoek uiteindelijk zal aantonen dat homeopathie waardeloos is, waarschuwen ze, gezien de investering die de research zou vergen. Een verpletterend bewijs voor de homeopathie kun je dit bezwaarlijk noemen, zeker als je weet dat hier pleitbezorgers van de alternatieve geneeswijzen aan het woord zijn. Het 'positieve' gedeelte van hun conclusie werd dan ook al in hetzelfde nummer van The Lancet door diverse commentatoren vanwege methodologische problemen in vraag gesteld. Dat er verder onderzoek moet worden verricht, is het enige waar de voor- en tegenstanders het over eens raken.